İş Kazası Tanımı
5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m. 13 uyarınca iş kazası; sigortalının aşağıdaki hâllerden birinde meydana gelen ve hemen veya sonradan bedence ya da ruhça etkileyen olaydır:
- İşyerinde bulunduğu sırada
- İşveren tarafından yürütülmekte olan iş nedeniyle
- İşveren tarafından başka bir yere gönderilmesi nedeniyle asıl işini yapmaksızın geçen zamanlarda
- Emziren kadın sigortalının, iş mevzuatı gereği çocuğuna süt vermek için ayrılan zamanlarda
- İşverenin sağladığı toplu taşıma vasıtasında, işin yapıldığı yere gidiş-geliş sırasında
Bu tanımdaki en kritik nokta "sonradan etkileme" ifadesidir — kazadan günler, haftalar, hatta aylar sonra ortaya çıkan rahatsızlıklar da iş kazası kapsamında değerlendirilebilir. Bu nedenle kaza anında belge ve delil toplanması, ileride ortaya çıkacak sağlık sorunları için önemlidir.
Meslek Hastalığı
5510 m. 14 uyarınca meslek hastalığı; sigortalının çalıştığı işin niteliğinden veya işin yürütüm şartlarından dolayı tekrarlanan bir sebeple veya işin niteliğine göre uğradığı geçici veya sürekli hastalık, bedensel veya ruhsal özürlülük halleridir.
Tipik Meslek Hastalıkları
- Asbestoz, mezotelyoma — asbest maruziyeti (inşaat, gemi inşa, eski tesisler)
- Silikoz — silis tozu maruziyeti (taş ocağı, döküm, kumlama)
- İşitme kaybı — sürekli yüksek ses maruziyeti (sanayi, inşaat)
- Cilt hastalıkları — kimyasal madde teması
- Solunum yolu hastalıkları — toz, duman, kimyasal buhar
- Kas-iskelet sistemi hastalıkları — tekrarlı hareket, ağır yük
- Mesleki kanserler — kanserojen kimyasallara maruziyet
- Psikososyal hastalıklar — mobbing, aşırı stres kaynaklı depresyon
Meslek hastalığının iş kazasından temel farkı ani değil, sürekli ve tekrarlı bir nedene dayanmasıdır. Tazminat hakları benzer şekilde uygulanır.
İş Kazası Sonrası İlk Adımlar
1. Tıbbi Müdahale
İlk öncelik mağdurun sağlığıdır. 112 aranarak ambulans istenmeli, en yakın sağlık kuruluşuna ulaştırılmalıdır.
2. Olay Yerinin Korunması ve Delil Toplama
- Olay yeri fotoğrafları
- Tanık iletişim bilgileri
- Güvenlik ekipmanı ve makinaların durumu
- Varsa kamera görüntüleri
- SGK girişi durumu (sigorta kaydı kontrolü)
Bu deliller hem SGK işlemleri hem de ileride açılacak tazminat davası için önemlidir.
3. SGK Bildirimi
İşveren, iş kazasını en geç 3 işgünü içinde SGK'ya bildirmek zorundadır (5510 m. 14). Bildirim yapılmazsa idari para cezası uygulanır. İşçi de iş kazasını doğrudan SGK'ya bildirebilir.
4. İlgili Kurumlara Bildirim
Ölüm veya ağır yaralanma halinde:
- Cumhuriyet Savcılığı (acil bildirim)
- Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlüğü
- İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü
İşverenin İş Sağlığı ve Güvenliği Yükümlülükleri
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m. 4 işverene ağır yükümlülükler getirir:
- İşin her aşamasında risk değerlendirmesi yapma
- Gerekli iş güvenliği ekipmanı sağlama
- İşçileri risk konusunda eğitme
- İş sağlığı ve güvenliği uzmanı, işyeri hekimi bulundurma
- Acil durum planı oluşturma
- İşçi sağlığını düzenli kontrol
- İş kazası ve meslek hastalığı bildirimi
- Tehlikeli işlerde özel önlemler
Bu yükümlülüklerin yerine getirilmemesi; idari para cezalarına, tazminat sorumluluğuna ve hatta cezai sorumluluğa yol açabilir. İşverenin kusursuzluğunu ispat yükü kendisindedir — yani işverenin "kusurum yok" diyebilmesi için gereken önlemleri aldığını ispatlaması gerekir.
İş Kazası Sonrası Tazminat Hakları
İş kazası mağduru veya yakınları, SGK'nın yaptığı yardımlardan ayrı ve bağımsız olarak, işverene karşı şu tazminat taleplerinde bulunabilir:
1. Maddi Tazminat
- İş gücü kayıp tazminatı: Çalışma gücünün kalıcı veya geçici azalmasından doğan gelir kaybı. Adli Tıp Kurumu veya bilirkişi tarafından iş gücü kayıp oranı tespit edilir
- Tedavi giderleri: SGK kapsamı dışında kalan masraflar (özel hastane, ilaç, fizik tedavi)
- Bakım gideri: Hasta bakımı, refakatçi ihtiyacı
- Yardımcı araç-gereç giderleri: Protez, tekerlekli sandalye, ortopedik destek
- Kazanç kaybı: Çalışamadığı süre boyunca ücret farkı
2. Manevi Tazminat
Kaza nedeniyle uğranan acı, ızdırap, üzüntü için ödenir (TBK m. 56). Tutar; olayın ağırlığı, mağdurun durumu, tarafların ekonomik koşulları gibi faktörlere göre hâkim tarafından takdir edilir.
3. Destekten Yoksun Kalma Tazminatı (Vefat Halinde)
İşçinin vefatı halinde, vefat edenin yakınlarına ödenir (TBK m. 53). Yararlananlar:
- Eş
- Çocuklar (ergenliğe veya öğrenim sonuna kadar)
- Anne-baba (gerçekten destek görüyorlarsa)
- Diğer destek alanlar (özel ilişki ispatı şartıyla)
Hesaplamada vefat edenin yaşı, geliri, beklenen yaşam süresi, yararlananların yaşları ve durumları değerlendirilir.
SGK Yardımları
İş kazası ve meslek hastalığı durumunda SGK aşağıdaki yardımları yapar — bunlar tazminat haklarından bağımsız ve ek niteliktedir:
- Geçici iş göremezlik ödeneği: Çalışamadığı süreler için günlük ödenek
- Sürekli iş göremezlik geliri: İş gücü kayıp oranı %10 ve üzerindeyse aylık gelir
- Ölüm geliri: Yakınlarına bağlanan aylık gelir
- Cenaze yardımı: Defin masrafları için tek seferlik ödeme
- Sağlık hizmetleri: Tedavi ve rehabilitasyon
- Evlenme yardımı: Kız çocuğu yetim aylığı kesilince ödenen toplu para
İşverenin Cezai Sorumluluğu
İş kazası neticesinde ölüm veya yaralanma olması halinde işveren cezai sorumluluk da taşıyabilir:
- Taksirle öldürme (TCK m. 85) — ölümle sonuçlanan kazalarda
- Taksirle yaralama (TCK m. 89) — yaralanma ile sonuçlanan kazalarda
- İdari para cezası (6331 sayılı K.)
Bu cezai soruşturmalarda işverenin kusur oranı, alınmayan önlemler ve olay yeri raporu belirleyicidir. İşveren danışmanlığı bu aşamada özellikle önemlidir.
Hangi Mahkemede Görülür?
İş kazası ve meslek hastalığından doğan davalar farklı mahkemelerde görülebilir:
- İş Mahkemesi: İşçi ve işveren arasındaki tazminat davaları
- Asliye Ceza / Ağır Ceza Mahkemesi: İşveren aleyhine cezai dava
- Asliye Hukuk Mahkemesi: Asıl işveren, alt işveren veya üçüncü kişiye karşı tazminat
- İdare/İş Mahkemesi: SGK işlemlerine itiraz
Zorunlu Arabuluculuk Şartı
İş kazası ve meslek hastalığından doğan parasal tazminat davalarında — diğer iş davalarında olduğu gibi — önce arabulucuya başvurmak zorunludur (7036 sayılı K. m. 3). Bu şart yerine getirilmeden açılan dava reddedilir.
Zamanaşımı Süreleri
- Tazminat davası: Olayın ve failin öğrenildiği tarihten itibaren 2 yıl, her halükarda olayın gerçekleştiği tarihten itibaren 10 yıl (TBK m. 72)
- Meslek hastalığında: Hastalığın ve sebebinin öğrenildiği tarihten itibaren süreler işler — yıllar sonra ortaya çıkan meslek hastalıkları için açık kapı bırakır
- SGK işlemlerine itiraz: Tebliğden itibaren 30 gün
- Ceza davası: Suçun niteliğine göre değişen zamanaşımı süreleri
İşveren Perspektifinden Risk Yönetimi
İşverenler için iş kazası ve meslek hastalığı; tazminat, ceza ve idari yaptırım yönlerinden ciddi riskler taşır. Emre Akyürek Hukuk Bürosu olarak işverenlere şu desteği sunuyoruz:
- Önleyici hukuki uyum (compliance) danışmanlığı
- İSG belgelerinin denetimi ve eksikliklerin tamamlanması
- Kaza sonrası kriz yönetimi ve hukuki strateji
- SGK ile uyuşmazlıkların çözümü
- Tazminat davasında savunma ve müzakere
- Cezai soruşturmalarda hukuki destek
Sıkça Sorulan Sorular
İş kazası nedir? Hangi durumlar iş kazası sayılır?
5510 sayılı Kanun m. 13 uyarınca işyerinde, işveren tarafından yürütülen iş nedeniyle, başka bir yere gönderilme sırasında, emziren kadın sigortalının süt verme zamanlarında veya işverenin sağladığı toplu taşıma ile geliş-gidiş sırasında meydana gelen ve sigortalıyı hemen veya sonradan bedence/ruhça etkileyen olay iş kazası sayılır.
İş kazası sonrası ne yapılmalıdır?
İlk öncelik tıbbi müdahaledir — 112'yi arayın, sağlık kuruluşuna ulaştırın. Sonrasında işverenin SGK'ya 3 işgünü içinde bildirimi zorunludur. İşçi de doğrudan SGK'ya bildirebilir. Olay yeri fotoğrafları, tanık ifadeleri, hastane raporları korunmalıdır.
İş kazası tazminatı nasıl hesaplanır?
Maddi tazminat (iş gücü kaybı, tedavi giderleri), manevi tazminat, vefat halinde destekten yoksun kalma tazminatı ayrı kalemlerdir. Hesaplama; iş gücü kayıp oranı, yaş, gelir, beklenen yaşam süresi gibi faktörlerle yapılır. Her dosya kendi içinde değerlendirilir.
İşveren kazadan sorumlu tutulabilir mi?
Evet. İşveren, iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüğünü yerine getirmediği veya gerekli tedbirleri almadığı her durumda sorumludur (6331 sayılı K. m. 4). SGK'nın ödediği yardımlardan bağımsız tazminat söz konusudur. Ayrıca cezai sorumluluk da gündeme gelebilir.
Meslek hastalığı nedir, iş kazasından farkı?
Meslek hastalığı; çalıştığı işin niteliğinden veya yürütüm şartlarından dolayı tekrarlanan bir sebeple ortaya çıkan rahatsızlıktır (5510 m. 14). Asbestoz, silikoz, işitme kaybı tipik örneklerdir. İş kazasından farkı, ani değil süreklilik içeren bir nedene dayanmasıdır. Tazminat hakları benzer şekilde uygulanır.
İş kazası geçirdim ama SGK girişim yoktu, hakkım yanar mı?
Hayır. SGK girişi olmasa bile fiilen çalışıyorsanız iş kazası hükümlerinden yararlanırsınız. Hizmet tespiti davası ile çalışma kaydı tespit ettirilir. Tazminat davası açılabilir ve işveren SGK kayıt eksikliğinden de sorumlu tutulur — kayıt dışı çalıştırma ayrıca idari ve cezai yaptırımlara konu olur.
Yıllar sonra ortaya çıkan meslek hastalığı için dava açabilir miyim?
Evet. Meslek hastalıkları çoğu zaman maruz kalmadan yıllar sonra ortaya çıkar (asbest, silikoz, kanser vb.). Zamanaşımı süresi hastalığın ortaya çıktığı ve sebebinin öğrenildiği tarihten itibaren başlar. Maruz kalma çok eski olsa bile dava hakkı korunabilir.