Bu Sayfada İki Konu
Vasiyetname ve saklı pay — birbirine sıkıca bağlı iki alandır:
- Vasiyetname: Mirasbırakanın iradesini yansıtan tek taraflı ölüme bağlı tasarruftur
- Saklı pay: Yakın mirasçılara kanunun koruduğu asgari paydır — vasiyetname bile bunu elden alamaz
BÖLÜM 1 — Vasiyetname
Vasiyetname Nedir?
Vasiyetname; kişinin vefatından sonra geçerli olmak üzere, malvarlığının kaderine ilişkin iradesini açıklamasıdır (TMK m. 514 vd.). Tek taraflı bir hukuki işlemdir — karşı tarafın kabulüne ihtiyaç yoktur. Mirasbırakan dilediği zaman vasiyetnameyi değiştirebilir, geri alabilir.
Vasiyetname Düzenleyebilme Ehliyeti
Vasiyetname düzenlemek için:
- 15 yaşını doldurmuş olmak (TMK m. 502)
- Ayırt etme gücüne sahip olmak — yani akıl hastalığı, sarhoşluk, şuur kaybı gibi durumların olmaması
Vasiyetname tarihinde mirasbırakanın bu şartları taşıdığı önemlidir. Sonradan ehliyetsizlik halinde önceden düzenlenen vasiyetname geçerlidir.
Vasiyetname Türleri
1. Resmî Vasiyetname (TMK m. 532-537)
En güvenli ve sık başvurulan yöntemdir.
- Sulh hâkimi, noter veya kanunun yetki verdiği görevli huzurunda düzenlenir
- İki tanık katılır
- Mirasbırakanın okuma-yazma bilmesi şart değildir (özel usul uygulanır)
- Tutanak halinde düzenlenir, mirasbırakan tarafından imzalanır
- Şekil noksanlığı için itiraz şansı en düşük olan türdür
2. El Yazılı Vasiyetname (TMK m. 538)
- Tamamen mirasbırakanın el yazısıyla yazılır
- Tarih (yıl-ay-gün) içermesi zorunludur
- Mirasbırakanın imzasını taşımalıdır
- Tanık gerekmez
- Daktilo veya bilgisayar çıktısı geçersizdir — daktilo ile yazılmış vasiyetname, üzerinde imza olsa bile şekil yönünden iptal edilebilir
El yazılı vasiyetname istenirse noter, sulh hâkimi veya başka bir resmî memur tarafından saklanabilir; bu güvence sağlar.
3. Sözlü Vasiyetname (TMK m. 539-541)
Sadece olağanüstü hallerde başvurulabilen istisnai bir türdür:
- Yakın ölüm tehlikesi
- Ulaşımın kapalı olması (sel, savaş, salgın)
- Yazılı vasiyetname imkânının bulunmaması
Mirasbırakan iradesini iki tanığa açıklar; tanıklar bunu en kısa sürede sulh hâkimi veya silahlı kuvvetlere bağlı komutana bildirir. Olağanüstü hal ortadan kalktıktan sonra mirasbırakan 1 ay daha sağ kalırsa sözlü vasiyetname geçersiz sayılır.
Vasiyetnameye Hangi Konular Yazılabilir?
- Mirasçı atama: Kanuni mirasçılar dışında kişiler de mirasçı olarak atanabilir
- Belirli mal vasiyeti: Belirli bir mal veya hak başkasına bırakılabilir (TMK m. 517)
- Vakıf kurma: Belirli bir amaçla vakıf kurulabilir (TMK m. 526)
- Vasiyeti yerine getirme görevlisi atama (TMK m. 550)
- Cenaze ve defin yeri hakkında istek
- Mirastan çıkarma (ıskat) — ağır sebep varsa (TMK m. 510)
- Yedek mirasçı atama: Birinci mirasçı mirası alamazsa yerine geçecek kişi
- Art mirasçı atama: Önce bir kişiye, sonra başka bir kişiye intikal
Vasiyetnamenin Açılması
Mirasbırakanın vefatı sonrasında, vasiyetnameyi elinde bulunduran kişi bunu Sulh Hukuk Mahkemesi'ne teslim etmek zorundadır (TMK m. 595). Mahkeme:
- Vasiyetnameyi açar ve okur
- İlgili tüm taraflara tebliğ eder
- Vasiyetname kayıtlarına işler
- Vasiyet alacaklılarına bilgilendirme yapar
Bu tebliğden itibaren ilgililer; saklı pay ihlali için tenkis davası, vasiyetnameye itiraz için iptal davası açma süreleri başlar.
Vasiyetname İptal Sebepleri (TMK m. 557)
1. Şekil Noksanlığı
Kanunun aradığı şekle uyulmaması — örneğin el yazılı vasiyetnamede tarihin bulunmaması, daktilo ile yazılması, imzanın atılmamış olması.
2. Ehliyetsizlik
Mirasbırakanın vasiyetname tarihinde ayırt etme gücüne sahip olmaması — akıl hastalığı, demans, ileri yaş bunaması, alkol/uyuşturucu etkisi altında olma. Tıbbi kayıtlar (psikiyatri raporları, demans tedavisi belgeleri) bu ispatta kritik delildir.
3. İrade Bozukluğu
- Hata: Mirasbırakanın yanılarak vasiyetname düzenlemesi
- Hile: Birinin yanıltarak vasiyetname yazdırması
- İkrah: Tehdit veya zor altında düzenlenmesi
4. Hukuka veya Ahlaka Aykırı İçerik
Vasiyetname içeriği kanun, kamu düzeni veya ahlaka aykırıysa o kısım iptal edilir.
5. Saklı Pay İhlali
Vasiyetname saklı paylı mirasçıların asgari payını ihlal ediyorsa, tenkis davası açılabilir (aşağıda detaylı).
İptal Davası Süresi (TMK m. 559)
- Öğrenmeden itibaren 1 yıl
- Vasiyetnameyi öğrenmeden her halükarda 10 yıl
- Kötü niyetli kişilere karşı her halükarda 20 yıl
BÖLÜM 2 — Saklı Pay & Tenkis Davası
Saklı Pay Nedir?
Saklı pay; kanunun belirli yakın mirasçılara tanıdığı, vasiyetname veya ölüme bağlı tasarrufla bile elden alınamayan asgari paydır (TMK m. 505-506). Bu kavram, mirasbırakanın tasarruf özgürlüğünü sınırlandırarak ailenin ekonomik birliğini korur.
Saklı Paylı Mirasçılar & Pay Oranları
Saklı paylı mirasçılar ve oranları (yasal payın yüzdesi olarak):
- Altsoy (çocuk, torun): Yasal payın 1/2'si
- Ana-baba: Yasal payın 1/4'ü
- Sağ kalan eş:
- Altsoy veya ana-baba ile birlikte mirasçıysa: yasal payın tamamı
- Diğer hallerde: yasal payın 3/4'ü
Önemli not: 10 Mayıs 2007 tarihinden sonra vefat edenler için kardeşler saklı paylı mirasçı sayılmaz. Bu tarihten önceki vefatlarda kardeşler saklı pay sahibidir.
Tasarruf Edilebilir Pay (Serbest Pay)
Mirasbırakanın saklı pay dışında kalan ve dilediği gibi tasarruf edebileceği paya tasarruf edilebilir pay denir. Bu pay üzerinde:
- Vasiyetname ile başka kişilere bırakabilir
- Bağış yapabilir
- Vakıf kurabilir
Tenkis Davası (TMK m. 560-571)
Tenkis; mirasbırakanın ölüme bağlı tasarrufları veya sağlığında yaptığı bazı bağışlarla saklı pay haklarını ihlal etmesi halinde, saklı paylı mirasçıların bu tasarrufları saklı pay miktarına indirme talep etmesidir.
Tenkise Tabi Tutulan İşlemler
- Vasiyetname ile yapılan tasarruflar
- Miras sözleşmeleri
- Sağlığında yapılan bazı bağışlar (özellikle son 1 yıl içindekiler)
- Hayat sigortası lehtarlığı atamaları (bazı durumlarda)
- Bedelsiz veya rayicin altında yapılan satışlar (gizli bağış)
Tenkis Sıralaması
Birden fazla tasarruf varsa, tenkis sıralaması kanunla belirlenmiştir (TMK m. 570). Önce ölüme bağlı tasarruflar (vasiyetname), sonra sağlığında yapılan bağışlar (son yapılandan eskiye doğru) tenkise tabi tutulur.
Dava Süresi (TMK m. 571)
- Saklı pay ihlalini öğrenmeden 1 yıl
- Vasiyetname açılmasından her halükarda 10 yıl
- Bağışlar için bağışın yapılmasından itibaren 10 yıl
Saklı Pay Davaları İçin Hesaplama
Saklı pay hesaplaması teknik bir konudur. Adımlar:
- Mirasbırakanın fiktif terekesi hesaplanır (vefat tarihindeki tereke + son 1 yıl içinde yapılan bağışlar + saklı pay kuralını dolanmak için yapılan ölüme bağlı tasarruflar)
- Yasal mirasçı payları (her mirasçının kanuni payı) belirlenir
- Saklı pay oranı uygulanarak her saklı paylı mirasçının asgari payı hesaplanır
- Mirasçının fiilen aldığı pay ile saklı payı karşılaştırılır
- Saklı pay ihlali tespit edilirse tenkis miktarı belirlenir
Bu hesaplama için genellikle mali bilirkişi raporu alınır.
Miras Sözleşmesi
Vasiyetnameden farklı olarak miras sözleşmesi (TMK m. 545-547), mirasbırakan ile mirasçı veya üçüncü kişi arasında yapılan iki taraflı bir ölüme bağlı tasarruftur. Türleri:
- Olumlu miras sözleşmesi: Kişiyi mirasçı atama veya belirli mal vasiyeti yapma
- Olumsuz miras sözleşmesi (feragat): Mirasçının miras hakkından önceden vazgeçmesi (TMK m. 528)
Miras sözleşmesi noterde ve iki tanıklı yapılmak zorundadır. Resmî vasiyetnameden farkı; sözleşmenin tek taraflı geri alınamaması, karşılıklı anlaşmayla veya kanunda öngörülen hâllerde sona erebilmesidir.
Ölünceye Kadar Bakma Sözleşmesi
Ölünceye kadar bakma sözleşmesi (TBK m. 611-619); bir kişinin kendisine ömür boyu bakım yapılması karşılığında malvarlığının tamamını veya bir bölümünü diğer tarafa devretmesi sözleşmesidir. Özellikleri:
- Noterde resmî şekilde düzenlenmek zorundadır
- Karşılığında gerçek bakım (barınma, beslenme, sağlık) söz konusudur
- Bakım yükümlülüğü yerine getirilmezse sözleşme feshedilebilir
- Çoğu zaman mal kaçırma aracı olarak kötüye kullanılır
Ölünceye Kadar Bakma Sözleşmesine Karşı Mirasçı Hakları
Yargıtay; gerçek bakım yapılıp yapılmadığını sıkı denetler. Şu durumlarda saklı paylı mirasçılar tenkis veya iptal talep edebilir:
- Bakım fiilen yapılmamış olması
- Şeklen bakım anlaşması olup gerçekte mal kaçırma kastı
- Mirasbırakanın ehliyetsiz olduğu dönemde imzalanmış olması
- Devredilen mal değerinin bakım süresinin makul karşılığını çok aşması
Bu davalar genel olarak Yargıtay içtihatlarına göre titiz inceleme gerektirir.
Mirastan Çıkarma (Iskat)
Mirasbırakan vasiyetname yoluyla saklı paylı mirasçıyı mirastan çıkarabilir (TMK m. 510); ancak ağır sebepler aranır:
- Mirasçının, mirasbırakana veya yakınlarına karşı ağır bir suç işlemesi
- Aile hukukundan doğan yükümlülüklerin önemli ölçüde yerine getirilmemesi
Mirastan çıkarma; vasiyetnamede sebepleriyle birlikte açıkça gösterilmelidir. Mirastan çıkarılan kişi sebebi öğrendiği tarihten itibaren 1 yıl içinde iptal davası açabilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Vasiyetname nedir ve nasıl düzenlenir?
Vasiyetname; kişinin vefatından sonra geçerli olmak üzere malvarlığının kaderini belirlediği tek taraflı bir hukuki işlemdir. Üç tür vardır: resmî (noter veya sulh hâkimi huzurunda iki tanıkla), el yazılı (tamamen el yazısıyla, tarih ve imza ile), sözlü (olağanüstü hallerde, iki tanıkla). En güvenli yöntem resmî vasiyetnamedir.
Saklı pay nedir, kimler saklı paylı mirasçıdır?
Saklı pay; kanunun yakın mirasçılara tanıdığı, vasiyetname ile bile elden alınamayan asgari paydır. Saklı paylı mirasçılar: altsoy (yasal payın 1/2'si), ana-baba (yasal payın 1/4'ü), sağ kalan eş (zümreye göre yasal payın 1/4'ü veya 3/4'ü). Kardeşler 10 Mayıs 2007 sonrası saklı paylı değildir.
Tenkis davası nedir?
Mirasbırakanın ölüme bağlı tasarrufları veya bağışlarla saklı pay haklarını ihlal etmesi halinde, saklı paylı mirasçıların açtığı davadır (TMK m. 560 vd.). Dava sonucunda hâkim, tasarrufları saklı pay miktarına indirir. Süre: ihlalin öğrenilmesinden 1 yıl, her halükarda 10 yıl (m. 571).
Vasiyetname iptali davası ne zaman açılır?
İptal sebepleri: şekil noksanlığı, ehliyetsizlik, irade bozukluğu, hukuka aykırı içerik, saklı pay ihlali (TMK m. 557). Süre öğrenmeden 1 yıl, her halükarda 10 yıl, kötü niyetli sebepte 20 yıldır (m. 559).
Ölünceye kadar bakma sözleşmesi nedir?
Bir kişinin kendisine ömür boyu bakım yapılması karşılığında malvarlığının tamamını veya bir bölümünü diğer tarafa devretmesi sözleşmesidir (TBK m. 611-619). Noterde düzenlenmek zorundadır. Yargıtay gerçek bakım yapılıp yapılmadığını sıkı denetler — mal kaçırma kastı varsa tenkis veya iptal talep edilebilir.
Daktilo ile yazılan vasiyetname geçerli mi?
Hayır. El yazılı vasiyetname (TMK m. 538) tamamen mirasbırakanın el yazısıyla yazılmış olmalıdır. Daktilo, bilgisayar çıktısı veya başkasının yazısıyla hazırlanmış ve sadece imzalı vasiyetname şekil yönünden iptal edilebilir. Bu tür belge ancak resmî vasiyetname şartlarını sağlıyorsa (noter, iki tanık) geçerli olabilir.
Babam beni mirastan çıkardığını yazmış, ne yapabilirim?
Mirastan çıkarma için ağır sebepler aranır (TMK m. 510) — mirasbırakana karşı suç, aile yükümlülüklerinin ihmali gibi. Sebep gösterilmemişse veya yetersizse, mirastan çıkarma kararına karşı 1 yıl içinde iptal davası açabilirsiniz. Ayrıca sebep doğru olsa bile saklı pay hakkınız tamamen ortadan kalkmaz; kısmi iptal mümkündür.